|
تکنیک
بارش
مغزی
بارش
مغزی
brain storming
تکنيکی مبتنی بر مذاکره تحت عنوان (
brain storming
) به معنای بارش مغزی وجود دارد؛ به اين صورت که
همه افراد دور هم می نشينند و در مورد يک موضوع، به بحث و
مناظره می پردازند و هر فرد، موردی و يا راه حلی به ذهنش
رسيد به جمع مطرح می کند. همه می توانند صحبت کنند. معلم
که نقش هدايتگر جمع را به عهده دارد، همه مطالب و صحبتها
را يادداشت می کند. به اين ترتيب با يک مشارکت گروهی و
تلنبار کردن افکار روی هم در يک جمع می توان راه حلهايی
برای مشکلات پيدا کرد. علاوه بر آن چون همه بايد در بحث
شرکت کنند، خود موجب افزايش خلاقيت می شود.
بارش مغزی يکی از شناخته شده
ترين شيوه های برگزاری جلسات همفکری و مشاوره بوده و
کاربرد جهانی دارد. اين روش دارای مزايا و ويژگيهای منحصر
به فرد است. در واقع بسياری از تکنيکهای ديگر منشعب از اين
روش است.
اين روش توسط الکس اسبورن در
سال 1988 معرفی شد. در آن زمان بنياد فرهنگی اسبورن اين
روش را در چندين شرکت تحقيقاتی، بازرگانی، علمی و فنی برای
حل مشکلات و مسائل مديريت به کار گرفت. موفقيت اين روش در
کمک به حل مسائل آن چنان بود که ظرف مدت کوتاهی به عنوان
روشی کارآمد شناخته شد. فرهنگ لغت " وبستر" تعريف
بارش مغزی را چنين بيان می
دارد: تکنيک برگزاری يک کنفرانس که
در آن سعی گروه بر اين است تا راه حل مشخصی را بيابد. در
اين روش همه نظرات در جمع بندی مورد استفاده قرار می
گيرند. روش بارش مغزی امروزه يکی از متداول ترين
روشهای تصميم گيری گروهی بوده و موجب گسترش و تحول بسياری
از روشهای مرتبط و مشابه شده است. دانشمندان زيادی از جمله
اسبورن، کال و همکاران، بوچارد، گچار و همکاران، دلبگ و
همکاران، لوئس و نگاندی و سیج در کتابهای خود به اين روش
پرداخته اند و برای ارتقاء آن کوشيده اند.
قواعد بارش مغزی :
اسبورن عنوان می دارد
پيشنهاد ايجاد شده در ذهن يک فرد عادی در گروه، 2 برابر
پيشنهاد ايجاد شده در حالت انفرادی است. در صورتی که قواعد
و مقررات مشخصی برای جلسات بارش مغزی در نظر گرفته و رعايت
شود، اين روش بسيار کارآمدتر خواهد شد. بارش مغزی بر
دو اصل و
چهار قاعده اساسی استوار
است.
اصل اول مبتنی بر
تنوع نظرات است. تنوع نظرات،
آن بخش از مغز را که به خلاقيت مربوط است، فعالتر می کند
تا بر تفکر قضاوتی (
THINKING
JUDJMENTAL
) خود قايق آيد. تفکر قضاوتی در واقع به معنی ارزيابيها و
نظرات تکميلی نسبت به مطلب مطرح شده است. به اين منظور بعد
از آنکه تمامی پيشنهادها جمع آوری شد، بررسی و ارزيابی
پيشنهادها صورت می گيرد.
اصل دوم:
کميت، فزاينده کيفيت است.
يعنی هر چه تعداد پيشنهادها بيشتر شود، احتمال رسيدن به يک
راه حل بهتر افزايش می يابد.
چهار قاعده اساسی بارش مغزی :
1.
انتقاد ممنوع: اين مهمترين
قاعده است و با توجه به اين که در جريان بارش فکری افراد
انديشه های غلط يا صحيح خود را ارائه می دهند، هر گونه
انتقاد يا اعتراض، روند فعاليت را کند می کند و فکر آنان
را به جای تفکر در مورد موضوع مورد نظر، به سوی انتقاد و
حتی واکنش در مقابل انتقاد سوق می دهد و چه بسا به مشاجره
منتهی شود. ( منوچهر فضلی / راهنمای عملی روش مشارکتی/
صفحه 76 ) .
2.
اظهار نظر آزاد و بی واسطه:
اين قاعده برای جرأت بخشيدن به شرکت کنندگان برای ارائه
پيشنهادهايی است که به ذهن آنها خطور می کند، بعبارت ديگر
در يک جلسه بارش مغزی، تمام اعضا بايد جسارت و شهامت اظهار
نظر را پيدا کرده باشند، بتوانند پيشنهاد و نظر خود را
بيان کنند. هر چه پيشنهادها جسورانه تر باشد نشان دهنده
اجرای موفق تر جلسه است، لذا قضاوت و ارزشيابی در مورد
انديشه و فکر اعضا ممنوع است، زيرا که هم مقدار زيادی از
وقت جلسه تلف شده و فکر اشخاص را منحرف ميکند. در نتيجه،
فرصت تفکر و بارش فکری کاهش می يابد.
3.
تاکيد بر کميت : هر چه تعداد
نظرات بيشتر باشد، احتمال وجود پيشنهادهای مفيد و کارسازتر
در بين آنها بيشتر می شود. موفقيت اجرای روش بارش مغزی با
تعداد پيشنهادهای مطرح شده در جلسه رابطه مستقيم دارد. در
اين روش اين گونه عنوان ميشود که هر چه تعداد پيشنهاد
بيشتر باشد، احتمال وجود طرح پيشنهاد کيفی بيشتر است.
4.
تلفيق و بهبود پيشنهادها :
اعضا می توانند علاوه بر ارائه پيشنهاد، نسبت به بهبود
پيشنهاد خود اقدام کنند. روش بارش مغزی اين امکان را به
اعضاء می دهد که پس از شنيدن پيشنهادهای ديگران پيشنهاد
اوليه بهبود داده شود. آنها همچنين می توانند پيشنهاد خود
را با چند پيشنهاد ديگر تلفيق کرده و پيشنهاد بهتر و
کاملتری را به دست آورند.
مراحل
روش بارش مغزی :
الف) خلاقيت و توليد انديشه
فعاليت افراد گروه در جلسه بارش فکری، با هدايت و راهنمايی
مقدماتی مسئول جلسه شروع می شود. با اين نوع سازماندهی،
افراد انديشه ها و نظريات خود را بيان می دارند و منشی
تمام آنها را ثبت می کند.
رعايت قوانين برای اجرای اين قسمت ضروری است. در حقيقت،
فعال ترين بخش اين روش، اجرا و کنترل همين جلسه
خلاقيت است که شخص، انديشه
ای توليد می کند و توليدات خود را در ضمن يک
تفکر خلاق بيان می دارد.
راهبردهای مرحله اول :
1.
بيان و تقهيم موضوع جلسه به وسيله رئيس جلسه.
2.
اعلام وظايف اعضا، منشی و مشاهده کنندگان به وسيله رئيس
جلسه .
3.
بيان قوانين جلسه به وسيله رئيس جلسه .
4.
شروع جلسه بارش مغزی و ارائه نظرات به صورت چرخشی و نوبتی.
5.
ثبت نظريات و آرای بيان شده در حين اجرای جلسه به وسيله
منشی.
ب ) قضاوت و ارزشيابی :
پس از اين که مرحله توليد انديشه ها در مدت معينی صورت
گرفت، طبيعی است که تعداد زيادی نظريه و طرح به دست می
آيد. در مرحله دوم، اين مجموعه پالايش می شود و نظريات
مشابه و نامناسب حذف خواهد شد، سپس مشاهده گران و اعضای
اصلی جلسه بارش مغزی، اين نظريات را مورد بررسی و ارزشيابی
قرار می دهند و در نهايت، تعدادی نظريه يا طرح بصورت
پيشنهاد و دست آورد اصلی جلسه اعلام می شود، (منوچهر فضلی
خانی/ راهنمای عملی روش های مشارکتی و فعال در فرآيند
تدريس ).
مزايا و معايب :
با وجودی که روش بارش مغزی بسيار متداول است، ليکن تاکنون
بطور خاص، در جهت روشن کردن بهترين شرايط اجرای اين روش،
تحقيقات کافی صورت نگرفته است.
مزايای
اين روش عبارتند از :
1.
با توجه به اصل هم افزايی باعث می شود خلاقيت گروهی موثر
از خلاقيت فردی عمل کند.
2.
با اين روش، در مدت زمان نسبتا" کوتاهی، شمار زيادی
پيشنهاد حاصل می شود.
معايب و نقايص اين روش عبارتند از :
1.
ممکن است ايجاد شرايط برای اظهار نظر آزاد و بی واسطه
دشوار باشد.
2.
گروه معمولا" تحت فشار اکثريت قرار گرفته و موجب می شود
فرد با نظر اکثريت موافقت کند، حتی اگر قويا" احساس کند که
نظر اکثريت اشتباه است.
3.
اکثر اوقات تمايل گروه بر حصول يک توافق است، تا دستيابی
به پيشنهادهای متنوعی که به خوبی مورد بررسی قرار گرفته
باشند. در واقع اين حرکت در حال حاضر به خاطر ساختار
جلسات، بصورت عادت درآمده است.
4.
هنگام بارش مغزی، اغلب افراد مواردی بديهی يا ايده آل را
پيشنهاد می کنند و اين از تلاش آنها برای بحث بيشتر و در
نتيجه ارائه پيشنهاد خلاق می کاهد.
5.
ماهيت تنوع گرای بار مغزی، خود به خود مسبب افزايش
پيشنهادها می شود، ولی اصلاح و پالايش ساختاری پيشنهادها
را در بر ندارند.
6.
اگر گروه از يک رئيس جلسه خوب و با تجربه برخوردار نباشد،
ممکن است برخی از افراد جلسه را، بطور کامل تحت الشعاع خود
قرار دهند. لذا رئيس جلسه بايد وقت را با توجه به تعداد
شرکت کنندگان تنظيم کرده و از ابراز توضيحات اضافی توسط
شرکت کنندگان بکاهد و فرصت را به نفر بعدی بدهد.
7.
اجرای موفقيت آميز اين روش مستلزم شناخت قبلی افراد از
مساله است.
8.
در اين روش، بهبود مرحله به مرحله " تدريجی " پيشنهادها
کمتر مشاهده می شود.
9.
گاهی اوقات اين روش، به مسائل نسبتا" ساده و پيش پا افتاده
محدود شده و باعث می شود که روش ارائه شده برای حل مسائل
کلی، پيچيده شده و کارآيی کافی را نداشته باشد. اينجا هم
بايد مدير جلسه بطور صريح و واضح تذکر لازم را گوشزد کند و
از بحث های انحرافی افراد را بر حذر دارد.
10
برای بعضی افراد، پيروی از قواعد اين روش، يا ارائه
پيشنهاد های متنوع مشکل است.
بارش مغزی گمنام (brain
anonymous
) از بارش مغزی روش های گوناگونی مشتق شده است.
مثلا" يک روش می گويد بهتر است شرکت کنندگان پيش از ورود
به جلسه پيشنهادهای خود را کتبا" در اختيار رئيس جلسه قرار
دهند، و رئيس جلسه هم پيشنهادها را در اختيار رئيس جلسه
قرار دهند، و رئيس جلسه هم پيشنهادها را بدون اعلام منبع
برای همه شرکت کنندگان قرائت کند. اين روش که برای از بين
بردن معايب بندهای 2 و 3 مورد استفاده قرار می گيرد، بارش
مغزی گمنام دارد. شيوه های ديگر نيز وجود دارد. به عنوان
مثال از شرکت کنندگان خواسته می شود، تا نظرات خود را در
مدتی کوتاه به رشته تحرير درآورند. اين روش افکارنويسی
(
Brainwriting)
خوانده می شود.
تلفيقی از افکارنويسی و بارش مغزی نيز وجود دارد که به روش
Trigger
مشهور است. اين روش را جورج مولر کارشناس شرکت فورد موتور
ابداع کرد.
در اين روش شرکت کنندگان هر کدام شخصا" فهرستی از کلمات
مرتبط به مساله را تهيه می کنند. مزيت اين روش بر روش بارش
مغزی در اين است که قابليت بسط و گسترش پيشنهادها را دارد.
ويليام گوردن به منظور غلبه بر برخی مشکلات بارش مغزی شيوه
جديدی را ابداع کرد. رويه آن اين گونه است که رئيس جلسه از
گروه می خواهد مساله را ريشه ای مورد بررسی قرار دهند و
رفته رفته با مطرح شدن نظرات متفاوت، افراد اطلاعات بيشتری
پيدا کرده و پيشنهادهای جديدی مطرح می کنند.
مزيت عمده اين روش امکان بررسی ساير پيشنهادها و عدم تمرکز
بر يک پيشنهاد است.
در نتيجه اين روش مانع تصميم گيری ناپخته در فرآيند حل
مساله می شود گونه ديگر بارش مغزی شيوه
Succesive integeration Sil=Elements
of Problem.
است. اين روش به وسيله هلموت
اشليکسوپ از موسسه باتل ابداع شد. معايب بندهای
شماره 5،3،2 با اين روش بر طرف خواهد شد. در اين روش عناصر
جلسات آزاد و روابط اجباری بطور فزاينده ترکيب می شوند تا
اين که گروه به راه حل نهايی مورد توافق دست يابد. توفان
فکری عبارت است از بيان تفکرهای متنوع، در حالی که روش
SIL
کتبی بوده و تفکر چه متنوع، چه مشابه اصل است.
منبع: مقاله
"روش
بارش مغزی
"
روزنامه اطلاعات- سه شنبه 5 تير 1386- شماره 22943
|
